การย้อมเส้นไหมในปัจจุบันนิยมใช้สีเคมีเนื่องจากกรรมวิธีที่ย้อมง่าย
สีมีความคงทน และให้เฉดสีที่สดใสกว่าการย้อมสีธรรมชาติ
แต่ก็มีบางพื้นที่ที่มีการย้อมสีธรรมชาติซึ่งขึ้นอยู่กับความต้องการของลูกค้าบ้างเป็นบางครั้งคราว สำหรับขั้นตอนในการย้อมมักใช้สารที่ช่วยในการติดสีเพื่อเพิ่มการติดสี
และป้องกันการย้อมด่างหรือให้สีมีความคงทนต่อการซักล้าง
การใช้สารช่วยติดสี (Mordant)
สารช่วยติดสี (Mordant) หรือชาวบ้านในบางพื้นที่ เรียกว่า สารกันด่าง เป็นสารเคมีที่ช่วยเพิ่มการย้อมติดสีบนเส้นใยเพื่อป้องกันการย้อมด่าง และป้องกันสีตกเมื่อมีการซักรีด ตัวติดสีนี้เป็นสารประกอบที่ช่วยให้เส้นไหมสามารถดูดซึมน้ำสีได้
สารช่วยติดสีที่รู้จัก และนิยมใช้กันทั่วไปแบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ
1. ตัวติดสีที่เป็นสารเคมีสามารถหาซื้อได้จากร้านขายเคมีภัณฑ์จะเป็นสารเคมีเมื่อละลายน้ำจะมีลักษณะลื่นมีจำหน่ายตามร้านขายอุปกรณ์ เคมีภัณฑ์ที่เกี่ยวกับการย้อมผ้าทั่วไป โดยจะมีคุณสมบัติช่วยในการแทรกซึมของน้ำย้อมให้เข้าสู่ภายในเส้นใยได้มากขึ้น แต่หากหาซื้อไม่ได้อาจใช้สบู่แทนก็ได้
2. ตัวติดสีที่มีอยู่ในธรรมชาติ โดยทั่วไปผู้ย้อมจะใช้ตัวติดสีจากธรรมชาติ เช่น ใช้โคลนหรือน้ำ
บาดาลแทนสนิมเหล็ก และใช้ใบไม้ ผลไม้ เปลือกไม้ แทนตัวติดสีอื่น ๆ เช่น การใช้ใบเหมือนแอ ใบเหมือด ใบส้มเลี้ยว ใบส้มป่อย ใบมะขาม และด่างขี้เถ้า เป็นต้น
การใช้ตัวติดสีในการช่วยย้อมจะแบ่งเป็น 3 ลักษณะคือ
1. การใช้ตัวติดสีก่อนย้อมเช่นสารส้ม
2. การใช้ตัวติดสี พร้อม ๆ กับการย้อม เช่น สารส้ม มะขาม และใบไม้ต่าง ๆ
3. การใช้ตัวติดสีหลังการย้อม เช่นโคลน น้ำบาดาล และน้ำด่างเป็นต้น
นอกจากนั้น การใช้สารช่วยติดสีอาจใช้มากกว่า 1 สาร ร่วมกันเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการย้อมติดสีให้มากขึ้น
หลักทั่วไปในการย้อมสีเส้นไหม มีดังต่อไปนี้
1. วัสดุ และอุปกรณ์
- ภาชนะขนาดความจุ 35 ลิตร ขึ้นไป
- ไหมผ่านการลอกกาว 1 กิโลกรัม
- ผงกันด่าง (เป็นสาร Wetting agent) 30 กรัม ( 1 กรัม/ลิตร) มีจำหน่ายซองละ 5 บาท
- สีย้อมเคมี (สีแอสิด) จำนวน 2 ซอง
- น้ำ 30 ลิตร (อัตราส่วนระหว่างไหมต่อน้า 1:30)
2. การเตรียมน้ำย้อม และการย้อม
- ตั้งภาชนะ และอุ่นน้ำให้ร้อนเล็กน้อย โดยใช้น้ำประมาณ 30 ลิตร
- ละลายสีย้อมเคมีประมาณ 2 ซอง พร้อมสารกันด่าง คนให้สีย้อมละลายจนเป็นเนื้อเดียวกัน
- เพิ่มความร้อนให้น้ำอุ่นประมาณ 50 องศา หรือสัมผัสให้รู้สึกอุ่น
- ใส่ไหมที่ผ่านการลอกกาวพร้อมกวนให้ไหมอิ่มน้ำย้อม
- ค่อยๆเร่งไฟ และเพิ่มความร้อนจนเกือบเดือด พร้อมคนไหมเป็นระยะ นานประมาณ 1 ชั่วโมง
- นำไหมออกจากหม้อย้อม วางไว้ให้เย็นสักระยะ
- นำไหมที่ได้ไปล้างน้ำอุ่น 2 ครั้ง น้ำธรรมดา 2 ครั้ง ไห้สะอาด แล้วนำไปตากแดดให้แห้ง
- หม้อต้มสีย้อมสามารถย้อมซ้ำไหมได้อีกหนึ่งหรือสองครั้งหรือตามที่ต้องการ เพียงเติมสีย้อมเพิ่มเติมก็ทำให้ได้ความเข้มข้นที่ต้องการ
